Phaistos

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

The Palace of Phaistos lies on the East end of Kastri hill at the end of the Mesara plain in Central Southern Crete. To the north lies Psiloritis, the highest mountain in Crete. On the slopes of Psiloritis is the Kamares cave, probably a religious or cult centre for Phaistos and the Mesara plain. In this cave a very fine pottery style was discovered from the Middle Minoan period, which has been named Kamares Ware after the cave in which it was found. Kamares ware has only been found at Palace sites like Phaistos and Knossos, suggesting that it was specially produced for whatever elite was based in the Palaces.

A couple of kilometres to the west of Phaistos is the important Minoan site of Ayia Triadha. To the south of Phaistos are the Asterousia mountains beyond which lies the Libyan Sea. To the south west is Kommos, the ancient port of Phaistos and to the east, the vast Mesara plain, the single largest fertile area in Crete, which in Minoan times was populated with small settlements with their distinctive tholos tombs.

History 

Phaistos was one of the most important centres of Minoan civilization, and the most wealthy and powerful city in southern Crete. It was inhabited from the Neolithic period until the foundation and development of the Minoan palaces in the 15th century B.C. 

The Minoan city covered a considerable area around the palatial centre. After the destruction of the palace in the 15th century, the city continued to be inhabited in the Mycenaean and Geometric periods, that is, until the 8th century B.C. 

Later, the temple of Rhea was built to the south of the old palace. The Hellenistic city was extremely prosperous; houses of the period are to be seen in the west court (upper terrace) of the palace. In the middle of the 2nd century B.C. it was destroyed and dominated by the neighbouring city of Gortyn. Traces of habitation dating from the Venetian period are scattered in the whole area. The archaeological investigation of Phaistos started in 1884 by F. Halbherr and continued by the Italian Archaeological School at Athens, under the direction of F. Halbherr and L. Pernier in 1900-1904 and by Doro Levi, in 1950-1971.

Description

The Old Palace was built on the site at the beginning of the Second Millenium, known as the Protopalatial Period (c.1900-1700 BCE). It required an enormous amount of work to build the palace. First of all three huge terraces were levelled. The palace was then constructed on two of these terraces, the Theatral Terrace and the Lower Terrace.

Very thick ground floor walls were built running east-west along the contour of hill, while less important walls and the walls of the upper floor rooms were orientated north-south. The walls were plastered and painted and in some rooms gypsum dados lined the lower part of the walls. In many rooms benches were built along some of the walls and niches were included in the walls themselves for storing small objects.

Phaistos: Part of the old palace east of the New Palace

Part of the old palace east 

of the New Palace

Each of the three terraces would have had its own courtyard crossed by raised walkways to the west of the palace. The palace was built on two levels with the third floor of the wing on the lower terrace rising to the same height as the ground floor on the upper terrace.

The main entrance to the Palace, Room II, which to the modern eye looking at the remains of the neopalatial palace seems strangely located at the south end of the building, was in fact placed in a central position between the two wings of the Old Palace. Now blocked by structures from the New Palace, it would originally have led straight to the Central Court. Various other symmetrical architectural features were built into the West Facade, which would, to the Minoan visitor, have been one of the most impressive parts of the whole building.

There was a total of six entrances into the palace from the west court. Apart from the direct access through room II, the others would have gone through a maze of small rooms, some really very small, and made to seem smaller still by the benches lining some of the walls. The benches were covered with plaster similar to that used for buildings from the same period at Malia. The plaster covered the entire room.

Getting from room to room was not easy. Sharp turns would suddenly appear or one would be forced to change floor level. The orientation changed from east-west to north-south on the upper floor. Rooms in the West Wing were used among other things for storing pottery or agricultural produce, while others were used to prepare food and one group has been identified as a shrine, although the evidence cited may not be sufficient for a definite identification.

Phaistos: storage jar

Storage Jar

Twice it was severely damaged by earthquakes and rebuilt so three distinct phases are visible to archaeologists. Levi, who excavated here from 1950 to 1971 believed that the first two phases of the Old Palace of Phaistos constitute the oldest Palatial buildings in Crete. Finds at the site, apart from the Phaistos Disc, include thousands of seal impressions and some tablets containing the Linear A script from Middle Minoan II.

When the Old Palace was finally destroyed, almost certainly by an earthquake, a new palace was built on the site. Fortunately for us, the builders of the new palace did not destroy almost all traces of the old as they did at other sites. In fact much of the old palace was covered over at the time of the building of the new palace in order to level the ground. Some of the old palace can still be seen by visitors, especially the original West Facade and in the north-east corner, where the Phaistos disc was discovered. However, the remains of the West Wing of the Old Palace on the lower terrace are closed to the public. (But see link to photos of this area at the bottom of the page). In recent years Italian archaeologists have been taking a closer look at the Old Palace which should provide us with more information about this period of Minoan Crete at Phaistos.

The New Palace

It is very easy to get the impression that at the beginning of the Protopalatial period the Minoans built a number of palaces which continued unchanged for two hundred years and were then suddenly destroyed and immediately replaced by the New Palaces. But the history of the palaces is far more complex than that. We have already seen that the Old Palace at Phaistos suffered so much from earthquake damage that distinct rebuilding phases during its 200-year history are visible to archaeologists.

The New Palace is no more straightforward than the Old Palace. One of the excavators, F. Carinci, believes that although an attempt was made to rebuild the Palace at the beginning of the Neopalatial period in MM III, these efforts ground to a halt and that during the period MM IIIB-LM IA, the Palace was effectively abandoned. According to Carinci, construction of the New Palace did not finally begin until well into LM IA, possibly after the Thera eruption and that the New Palace was not completed until LM IB, right at the end of the Neopalatial period.

The New Palace covers a smaller area than the old. However, excavators were surprised by the lack of finds that one would expect at a Minoan Palace. No frescoes have been found in the New Palace and there is a complete absence of sealings and tablets. One view suggests that in the New Palace period the importance of Phaistos decreased while that of Agia Triada nearby continued to grow and that the two settlements complemented each other in some way.

Site Monuments

The site is entered at the level of the Upper West Court, which was used by both the old and the new palace. The Upper West Court is joined to the Lower West Court by a staircase which was built at the time of the upper court and was in use at the time of the Old Palace.

At the north end of the Lower West Court is a very high wall and in front of this wall is the theatral area (see photo above). There are nine steps where spectators either sat or stood to watch religious rites, ceremonies or whatever else took place there. Unlike the theatral area at Knossos which looks towards the Royal Road, the theatral area at Phaistos looks down onto the West Court. The West Court itself has raised walkways leading across it, one of which leads from the theatral area to the main entrance to the Old Palace.

The Magnificent Staircase

The West Court and the theatral area date from the Old Palace period and after the destruction of the Old Palace at the end of MM IIB the west court was covered over to a depth of 1.3 metres as part of the reconstruction. Consequently the raised walkways disappeared and they were not replaced at the new, raised level. Moreover, only four steps remained of the nine rows of steps that were created in the Old Palace period. The west facade of the New Palace was located seven metres further east than the facade of the old palace. By covering the remains of the old West Facade, the size of the West Court was greatly increased. It has been suggested by Preziosi that the Grand Staircase from the Second Palace period was not an entrance to the palace at all, but a new theatral area. Palyvou rejects this interpretation on the grounds that the wings of the Palace on either side of the staircase would have obstructed the view of anyone seated on the staircase. Just how much the spectators' view would have been restricted is contested, but even if the steps were used as a theatral area, this does not necessarily exclude their use as an entrance to the palace as well. The theatral steps at Knossos were almost certainly used for access to the area north of the Palace behind them.

The Monumental Propylaia

The Palace of Phaistos, like all the other palaces except for Zakros, is oriented north-south. It is commonly accepted that the main entrance to the New Palace was from the West Court, up the dozen steps of the 14 metre wide Magnificent Staircase, at the top of which is an equally wide landing, behind which stood the Monumental Propylaia. This structure is the forerunner of the Propylaia of Classical Greek times.

Between the landing and the actual entrance itself, were two porticos. Hutchinson points out that if the West entrance to palaces was direct, then it was small, but if it was indirect then it was grand. Here, the main entrance does not lead directly into the Central Court and is very grand. It is, nonetheless, unusual for the main entrance to a palace to be in the west. Although there is a west entrance into the palace of Knossos, the main entrance was thought to be from the south.

The Magazines where olive oil, wine
and wheat were stored

To the south of the Propylaia are to be found the Palace magazines or storage area. As at other Minoan palaces, including Knossos, the ground floor of the west wing was the main storage area. At Phaistos, the magazine consisted of ten rooms, five on each side, opening onto an east-west corridor, which at its east end opened out into a two-columned hall with a portico facing the Central Court. One storage room remains intact with a number of pithoi inside (see photo above).

South of the storage magazines was another, direct entrance into the Central Court (corridor 7). This corridor was originally sealed by two sets of double doors, one at the east end of the corridor and one at the west. Corridor 12 turned south from corridor seven into the heart of the south west wing of the Palace. Room 31 of the storage magazine block, on the north side of corridor 7 had a window, through which goods could presumably have been passed.

Hitchcock suggests that there may have been a south entrance to Phaistos like the Corridor of the Processions at Knossos. Unfortunately in this part of the south wing, only foundations survive. But there is a corridor shaped area (97) which leads towards the south end of the Central Court.

The Central Court

The Central Court lies to the east of the magazines. It measured 55 metres by 25 metres. The South East part of the Central Court is now missing. Given the large number of corridors which lead to the Central Court, it must have been central to the life of the Palace itself. It was lined on two sides by porticos with alternating columns and pillars.

The north-east wing of the palace is considered to have consisted of artisans' workshops and the remains of a furnace for smelting metal can still be seen in the courtyard. The south-east wing collapsed some time in the past and the hill has eroded to beyond the point where it would have stood.

First room (23) with benches on west
side of Central Court

Much of the West wing of the central court, south of the magazines, was used for religious purposes. It contained a number of rooms which opened directly onto the Central Court. Just south of the corridor of the magazines, in the West Wing, there are two pairs of rooms (8 and 9, 10 and 11) which Gessell calls the West Bench Sanctuary complex. In her view rooms 8 and 9 are respectively a preparation room and storeroom, while room 10 is a bench sanctuary and room 11 is a storeroom. Finds in rooms 8 and 9 include vases, conical cups and possible mortars or offering tables. In rooms 10 and 11, in addition to vases, storage jars and conical cups, there were also found a libation table, a female figurine and fragments of other figurines.

To the south of this group of rooms in the West Stoa facing directly onto the west court there are two rooms with benches lining the north and west walls (rooms 23 and 24) In room 24 the bench also lines the north east wall of the room. These benches were covered with gypsum, a material used extensively at Phaistos. Both these rooms open directly onto the west court. In room 23 there is a central pillar while in room 24 a low table is located in the centre of the room. While at first glance both rooms appear similar there are some differences. The entrance to room 23 is wider than entrance 24 which means anyone sitting there would have had a better view of the central court. Room 23 was without doors so access to the room could not be barred, while room 24 could be closed by a door. The differences between the two rooms suggest that they had different uses. Although it is hard to say what those uses may have been, clearly a room with no door would have been a much more public area than a room that could be closed off. Hitchcock suggests that the people sitting in room 23 were not only there to watch what was going on in the central court but were also there to be seen. She feels that members of some sort of council may have used the room.

Second room (24) with benches on West
side of the Central Court

Gesell suggests that room 24 may have been a bench sanctuary since she interprets the object in the centre of the room as an offering table. Certainly the benches lining the north and west walls imply some sort of ceremony taking place in the room. Hitchcock suggests that the benches may have been occupied by high status people before whom others entered the room and placed offerings or poured libations on the small table.

Further south there is a pillar crypt (room 22) similar to those found at other Palaces and also in the remains of the old palace at Phaistos, but this one is on a rather more modest scale than, for example, the one at Malia.

Trees and pillars seem to have been worshipped by the Minoans and more than 25 pillar crypts have been located at Minoan sites. Questions have been raised as to whether the pillars really were objects of devotion for the Minoans, but it is certain that in many of the small pillar crypts the pillars would not have been necessary to support the roof. An alternative explanation therefore has to be sought and there is evidence of pillar worship from other sources.

Pillar Crypt (room 22)

The area also contained two lustral basins. Cult vases and figurines were found in this part of the West Wing, and the shapes of double axes were incised on the stone, all adding to evidence of a religious use for the building. The conventional view is that whereas the West Wing of the palaces was used for religious and administrative purposes, the East Wing contained the domestic apartments of the royal family.

However, a lustral basin was originally situated in the East Wing and if the purpose of the lustral basin was religious rather than hygenic, that would tell against the theory that the East Wing comprised domestic quarters.

At Phaistos, the so-called Royal Apartments are in fact in the north part of the Palace, to the East of the Monumental Propylaia. The smaller "Queen's Megaron" lies to the south of the larger "King's Megaron". These rooms would have had light wells, porticos and pier-and-door partitions which would have enabled sections of the room to be closed off. The lower walls and floors were lined with slabs of alabaster (gypsum). To the west of the King's room is possibly the best-preserved Lustral Basin in Crete.

A more intimate experience than Knossos

The "Queen's Megaron"

On the slopes of the hill to the south of Phaistos and on level ground below the hill stood the Minoan town. This is still being excavated though part of it can be seen below from the perimeter of the Palace site.

There are many reasons why a visitor to Crete should make the effort to visit Phaistos. With the Messara plain to the east and the Ida mountain to the north, Phaistos has the most beautiful setting of any of the Minoan Palaces.

Another major advantage is the fact that it does not get quite so crowded as Knossos and even in the summer it is possible to have the site almost to oneself provided one arrives at opening time or alternatively an hour or two before closing time. Finally, it is a much more intimate site than Knossos where walkways of scaffolding scar the Palace and so much of Knossos has been roped off, preventing access to visitors, who must look from a distance. At Phaistos, everything can be seen easily and close up.

No doubt these measures were necessary to protect the Palace of Knossos from the hundreds of thousands of tourists who swarm all over the site from April to October each year. Similar measures may one day be necessary at Phaistos. Until then, an early morning or early evening visit will allow you to wander round the site in a way that simply isn't possible at Knossos and to break off from looking at the ruins to view some of the most spectacular scenery that Crete has to offer.

The "King's Megaron" from the East

The "King's Megaron"

The "king's Megaron"

Lustral basin behind the "King's Megaron"

Sources / Bibliography / Photos

Stratis, James C. (October 2005), Kommos Archaeological Site Conservation Report (PDF), kommosconservancy.org
http://www.culture.gr/
https://en.wikipedia.org/
http://www.minoancrete.com
LaRosa, Vincenzo (November–December 1995). "A hypothesis on earthquakes and political power in Minoan Crete" (PDF). Annali di Geofisica 38 (5–6): 883. The 1850 was proposed by Doro Levi, who did not agree with Evans on every point.
Wroth, Warwick; Poole, Reginald Stuart (Editor) (1886). Catalogue of the Greek Coins of Crete and the Aegean Islands (PDF). London: British Museum. pp. 61–64.
Spratt, T A B (1865). Travels and Researches in Crete. Volume I. London: John Van Voorst. p. 1.
Geography Book X, Chapter 4.
Spratt, T A B (1865). Travels and Researches in Crete. Volume II. London: John Van Voorst. pp. 23–25.
"The Linear B word pa-i-to". Palaeolexicon. Word study tool for ancient languages.
"Sights - Phaistos Palace - Hotel Sunshine Matala - ILIAKI in Matala Crete Greece!". matala-holidays.gr.
Phaistos Palace, Ian Swindale Retrieved 12 May 2013
C.Michael Hogan, Phaistos Fieldnotes, The Modern Antiquarian (2007)
Iliad, B 648, Odyssey, C 269
Homer Iliad Book II. Catalogue of Ships (2.494-759)
Diodorus Siculus Bibliotheca historica
Pausanias Description of Greece, Book II: Corinth (IV, 7)

Έρωτας στην Αρχαία Ελλάδα

Δεν είναι παράδοξο που η φιλοσοφία του έρωτα εμφανίστηκε κατ’ αρχάς στην Αρχαία Ελλάδα αφού εκεί η φιλοσοφία είχε διαχωριστεί πολύ νωρίς από τη θρησκεία. Ο Σωκράτης και ο Πλάτωνας θα συνθέσουν τις δύο διαστάσεις του έρωτα, την ανωριμότητα και τη σοφία, και πάνω σ’ αυτή τη σύνθεση θα βασιστεί κατ’ αρχάς ο έρωτας στη Δύση. Ωστόσο, θεωρείται ότι η δυναμική κίνηση που αποσπά τον μανιακό ερωτισμό από τη διαστροφή για να τον εξυψώσει στην κορυφή της εξιδανίκευσης προέρχεται από την αγωγή και τη φιλοσοφία.

Πολύ ενδιαφέρον είναι ότι το ρήμα ΑΓΑΠΩ, σε καμία άλλη γλώσσα του κόσμου δεν αρχίζει από το πρώτο γράμμα του αλφαβήτου και δεν τελειώνει με το τελευταίο. Μέσα σ’ αυτό εμπεριέχονται όλα, η αρχή και το τέλος.

Ο πρώτος φιλόσοφος του έρωτα, ο Πλάτων, υπήρξε και ποιητής. Έλεγε ότι η έλξη αυτή ήταν η σύνθεση δύο επιθυμιών οι οποίες συνενώνονται σε μία: την επιθυμία του κάλλους και της αθανασίας. Ποθούμε δηλαδή, ένα ωραίο σώμα γιατί επιθυμούμε να διαιωνιστούμε μέσω ωραίων παιδιών. «Ο έρωτας δεν είναι επιθυμία ομορφιάς, είναι δίψα πληρότητας»[1]. Επίσης πίστευε ότι ο έρωτας εκτός από πολύπλοκη, ανθρώπινη επιθυμία, λειτουργεί ως ανέλπιστος σύμμαχος στο δρόμο για την αληθινή φιλοσοφία. Κι αυτό γιατί βαδίζοντας στην κλίμακα της ερωτικής ανάβασης, καταλήγεις στην επιδίωξη του ιδανικού.

Φυσικά δεν αντιλαμβανόταν τον έρωτα όπως εμείς σήμερα και θα σκανδαλιζόταν με αυτό που εμείς ονομάζουμε έρωτα. Ορισμένες από τις εκδηλώσεις του όπως η εξιδανίκευση της μοιχείας, η αυτοκτονία και ο θάνατος θα του προκαλούσαν αποστροφή και άλλες, όπως η λατρεία της γυναίκας, θα τον είχαν αφήσει άναυδο. Και όσο για τους ιδανικούς έρωτες, όπως του Δάντη για τη Βεατρίκη ή του Πετράρχη για τη Λάουρα, θα τους θεωρούσε ασθένειες ψυχής. Στην πραγματικότητα, για τον Πλάτωνα, ο έρωτας δεν είναι μια σχέση, με την κυριολεκτική έννοια της λέξης, αλλά μια μοναχική περιπέτεια από την οποία αποκλείεται η γυναίκα ως πρόσωπο που έχει γνώμη και διαμορφώνει τα πράγματα. (“Η Διπλή Φλόγα”, Οτάβιο Παζ).

«Η πιο εντυπωσιακή διάκριση ανάμεσα στην ερωτική ζωή της αρχαιότητας και τη δική μας έγκειται αναμφίβολα στο γεγονός πως οι αρχαίοι έδιναν μεγαλύτερη σημασία στο ίδιο το ένστικτο, ενώ εμείς δίνουμε έμφαση στο αντικείμενό του. Οι αρχαίοι εκθείαζαν το ένστικτο και ήταν προετοιμασμένοι για χάρη του να τιμήσουν ακόμη κι ένα κατώτερο αντικείμενο, ενώ εμείς περιφρονούμε την ενστικτώδη δραστηριότητα αυτή καθαυτή και τη δικαιολογούμε μόνο ανάλογα με τα προσόντα του αντικειμένου».

(S.Freud Τρεις πραγματείες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας)

Ο Σωκράτης ορίζει το αντικείμενο της επιθυμίας για εκείνον που το βιώνει με όρους έλλειψης: «ό,τι δεν είναι στη διάθεσή του και ό,τι δεν είναι παρόν και ό,τι δεν κατέχει και ό,τι δεν είναι ο ίδιος και ό,τι του λείπει».

Οι αρχαίοι Έλληνες, από τη μέση αρχαϊκή περίοδο και μετά, διέφεραν από τους αρχαίους Αιγύπτιους, Εβραίους και Ασσυρίους επειδή θεωρούσαν το σεξουαλικό πόθο των ενήλικων ανδρών για ωραίους ανήλικους άρρενες φυσικό και ομαλό, επειδή αρνούντο ότι η εκπλήρωσή του με την ομοφυλοφιλική σεξουαλική επαφή ήταν per se εκτεθειμένη σε θρησκευτικές, νομικές ή ηθικές αντιρρήσεις, επειδή απέδιδαν βιώματα ομοφυλοφιλικού πόθου και σεξουαλικής επαφής σε θεούς και ήρωες και θεωρούσαν τις ομοφυλοφιλικές τους σχέσεις υλικό κατάλληλο για την τέχνη και τη λογοτεχνία κι επειδή χρησιμοποιούσαν ελεύθερα εκφράσεις όπως, είμαι ερωτευμένος, ερωτεύομαι, κυνηγώ, πιάνω, ξελογιάζω, παραδίνομαι και άλλες παρόμοιες για ομοφυλοφιλικές και ετεροφυλοφιλικές σχέσεις εξίσου. Στη λογοτεχνία και στην τέχνη οι ερωτικές σχέσεις αναπαρίστανται με εικόνες αρπαγής, μάχης, πτήσης και καταδίωξης.

Το λεξιλόγιο αυτό δεν χρησιμοποιείται από τον Όμηρο, τον Ησίοδο, τον Αρχίλοχο ή τον Τυρταίο γιατί τότε η ομοφυλοφιλία ήταν ακόμη συγκαλυμμένη. Η μετάβαση σε φανερή έγινε με τη Σαπφώ, τον Αλκμάνα, τον Αλκαίο και τον Σόλωνα και αστραπιαία έγινε σημαντικό θέμα στις εικαστικές τέχνες.

Ήταν λοιπόν, σαφές ότι οι πιο αρρενωποί άνδρες είχαν ομοφυλοφιλικές σχέσεις. Κάθε ώριμος άνδρας, που ονομάζεται εραστής, ακόμα κι αν είναι παντρεμένος με μία ή πολλές γυναίκες, μπορεί να αναλάβει την πνευματική και σεξουαλική εκπαίδευση ενός εφήβου που ονομάζεται ερωμένος. Η διαδικασία προσέγγισης ακολουθούσε πρωτόκολλο που ρύθμιζε το ρυθμό των ερωτοτροπιών και την ανταλλαγή δώρων. Η διείσδυση καθόριζε τους ρόλους. (Στη γυναικεία ομοφυλοφιλία οι σχέσεις ήταν πιο ισοδύναμες).

«Αυτό που προκαλούσε τον έρωτα ενός άνδρα δεν ήταν ο αρρενωπός χαρακτήρας ενός αγοριού, αλλά η σωματική του ομοιότητα με τη γυναίκα, καθώς επίσης και οι θηλυκές του ψυχικές ιδιότητες – η ντροπαλότητά του, η σεμνότητά του και η ανάγκη του για διδασκαλία και βοήθεια. Μόλις το αγόρι γινόταν άνδρας έπαυε να αποτελεί σεξουαλικό αντικείμενο των ανδρών και γινόταν, ίσως, και ο ίδιος εραστής αγοριών. Στην περίπτωση αυτή, επομένως, όπως και σε πολλές άλλες, το σεξουαλικό αντικείμενο δεν είναι κάποιος του ιδίου φύλου, αλλά κάποιος που συνδυάζει τους χαρακτήρες και των δύο φύλων. Είναι σαν ένα είδος συμβιβασμού ανάμεσα σε μια παρόρμηση που επιζητεί έναν άνδρα και σε μια παρόρμηση που επιζητεί μια γυναίκα, με τη ρητή ωστόσο προϋπόθεση ότι το σώμα του σεξουαλικού αντικειμένου (δηλαδή τα γεννητικά όργανα) θα είναι αρσενικό. Έτσι, το σεξουαλικό αντικείμενο είναι ένα είδος αντανάκλασης της ίδιας της αμφιφυλόφιλης φύσης του υποκειμένου».

(S.Freud Τρεις πραγματείες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας)

Οι αναπαραστάσεις ενδιαφέρονται κυρίως για τη μονοδρομική σχέση, όπου ο ενήλικας άνδρας ποθεί, κυνηγά και πιάνει τον ανήλικο, ενώ ο ανήλικος μπορεί να παραδοθεί από αγάπη και θαυμασμό για τον ενήλικο, αλλά δεν δοκιμάζει πόθο ή διέγερση.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο νομοθέτης Λυκούργος όρισε ένα πολύ περίεργο έθιμο για τους νεαρούς Σπαρτιάτες την παραμονή του γάμου τους: ο γαμπρός όφειλε να περάσει την πρώτη νύχτα του γάμου με τη νύφη, η οποία ξυριζόταν και ντυνόταν σαν αγόρι, έτσι ώστε η μετάβαση από την ομοφυλοφιλία στην ετεροφυλοφιλία να γίνει ομαλά. Στην Κρήτη υπήρχε έθιμο για τους νέους να κλέβουν ένα αγόρι και να φεύγουν για να μείνουν μαζί του για κάποιους μήνες προτού επιστρέψουν στην κοινότητα. Η παιδεραστία στη Σπάρτη και την Κρήτη, απ’ ό,τι φαίνεται, ενίσχυε την πίστη και τη δύναμη των πολεμιστών, ενώ για τους Αθηναίους η εκπαίδευση και η καθοδήγηση ήταν το κίνητρο της αγάπης του γηραιότερου προς τον νεότερο. Ο αμοιβαίος πόθος ενήλικων ανδρών όμως, ήταν σπάνιο φαινόμενο και θεωρείτο αναξιοπρεπής και υποτιμητικός και η υιοθέτηση του παθητικού ρόλου κατά την ώριμη ηλικία επέσυρε τη γελοιοποίηση, την περιφρόνηση και την εχθρότητα. Βέβαια, οι Έλληνες αναγνώριζαν ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι περισσότερο ομοφυλόφιλοι από άλλους. Λογικό συμπέρασμα πάντως είναι ότι η ελληνική ομοφυλοφιλία δεν ήταν πραγματική ομοφυλοφιλία, αλλά παιδεραστία -ο νέος έπρεπε να έχει φτάσει στο μέγιστο ύψος του και να έχει βγάλει γένια- και η κοινωνία έδειχνε κατανόηση στην ελεύθερη έκφραση των ομοφυλοφιλικών επιθυμιών και απολάμβανε τη χρησιμοποίηση σχετικών θεμάτων στο γραπτό λόγο και στις εικαστικές τέχνες. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να το δούμε σε σχέση με την εποχή που τα κορίτσια επίσης παντρεύονταν γύρω στα δεκατέσσερα και ο μέσος όρος ζωής ήταν πολύ χαμηλότερος από τώρα. Έτσι η παιδεραστία των αρχαίων ελλήνων δεν έχει καμία σχέση με τη σημερινή και δεν μπορεί να αποτελεί δικαιολογία.

Βέβαια, είναι αναχρονισμός να εφαρμόζεται ο όρος «ομοφυλοφιλία» στην Αρχαία Ελλάδα. Η έννοια είναι πρόσφατη καθώς εμφανίστηκε στην ψυχιατρική του 19ου αιώνα. Ο αρχαίος ερωτισμός διαφοροποιούσε περισσότερο τις παθητικές ή ενεργητικές στάσεις παρά τη θηλυκή ή την αρσενική σεξουαλική ταυτότητα. Ωστόσο, το πρωτείο της τεκνοποίησης παραμένει βασικό κριτήριο που προωθεί την αναπαραγωγή καταδικάζοντας την παθητικότητα και σε συνδυασμό μ’ αυτήν, τη σοδομία.

Το θέμα της ομοφυλοφιλίας είναι πλούσια τεκμηριωμένο καθώς ολόκληρη η ελληνική τέχνη, η λογοτεχνία, το αρχειακό υλικό, με εξαίρεση λιγοστής ποίησης, είναι έργο ανδρών.

(βλ. «Η ομοφυλοφιλία στην Αρχαία Ελλάδα», του K.J.Dover, την Αττική κωμωδία- τον Αριστοφάνη και τους σύγχρονούς του-, το “Συμπόσιο” και τον “Φαίδρο” του Πλάτωνα και το “Κατά Τιμάρχου” του Αισχίνη- στο οποίο διαπραγματεύεται το νόμο της απαγόρευσης συμμετοχής στην πολιτική ζωή σε όποιον είχε δεχτεί χρήματα ή αγαθά ως αμοιβή για ομοφυλοφιλική χρήση του σώματός του- και την ομοφυλοφιλική ποίηση των Ελληνιστικών χρόνων).

Το πρόβλημα είναι ότι έχουμε ελάχιστα στοιχεία στη διάθεσή μας για τη γυναικεία σεξουαλικότητα. Λέγεται ότι οι θεοί του Ολύμπου έστειλαν τον Τειρεσία να ζήσει στον κόσμο επτά χρόνια ως γυναίκα και στη συνέχεια ως άνδρας. Επιστρέφοντας ανέφερε την εμπειρία του στον Δία: οι γυναίκες το απολαμβάνουν πιο πολύ. Ο Δίας δυσαρεστήθηκε τόσο πολύ που του στέρησε το φως.

Αυτό που σίγουρα ξέρουμε είναι ότι η Αθηναϊκή κοινωνία γενικά έτρεφε περιφρονητικές απόψεις για τη διανοητική ικανότητα και αντοχή των γυναικών. Ο Διογένης κάποτε, βλέποντας μια γυναίκα κρεμασμένη σε μια ελιά, αναφωνεί περιχαρής «Μακάρι να είχαν όλα τα δέντρα τέτοιους καρπούς». Ο Σοφοκλής πίστευε ότι «το καλύτερο στολίδι για μια γυναίκα είναι η σιωπή». Ο Αριστοφάνης γράφει στους Σφήκες: «Το αγόρι δείχνει ευγνωμοσύνη ενώ η γυναίκα δεν έχει μόνιμο σύντροφο. Αγαπά τον άντρα της στιγμής».

Οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα ήταν αποκλεισμένες από όλες τις μορφές δημόσιας κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας καθώς δεν είχαν την ιδιότητα του πολίτη. Συμμετείχαν μόνο σε κάποιες θρησκευτικές γιορτές και τελετουργίες και περνούσαν ολόκληρη σχεδόν τη ζωή τους κλεισμένες στο σπίτι τους. Μόνο οι πολύ φτωχές αναγκάζονταν να δουλέψουν σε επαγγέλματα όπως αυτό της μαμής, της νοσοκόμας, της πωλήτριας στην αγορά τροφίμων, της χορεύτριας και της αυλητρίδας και φυσικά της πόρνης. Δεν είχαν κληρονομικά δικαιώματα ούτε δικαίωμα ιδιοκτησίας και σ’ όλη τους τη ζωή βρίσκονταν υπό την απόλυτη εξουσία κάποιου άνδρα – πρώτα του πατέρα και μετά του συζύγου. Γι’ αυτό και σχεδόν πάντα δεν αναφέρονταν σ’ αυτές με το μικρό τους όνομα αλλά με το όνομα του πλησιέστερου αρσενικού της οικογένειας. Τις πάντρευαν χωρίς τη συγκατάθεσή τους γύρω στα δεκατέσσερα, συχνά με πολύ μεγαλύτερους σε ηλικία άνδρες για να έχουν λιγότερες αξιώσεις για προίκα. Η γέννηση κοριτσιού ήταν πολύ δυσάρεστο γεγονός, ειδικά για τις φτωχές οικογένειες (γιατί αργότερα θα έπρεπε να την προικίσουν) και γι’ αυτό συχνά εγκατέλειπαν τα θηλυκά μωρά έξω από ναούς.

Ο προορισμός των γυναικών ήταν να φροντίζουν τα του οίκου και να φέρνουν στον κόσμο απογόνους. Έτσι, οι περισσότεροι έλληνες πολίτες έχουν μια σύζυγο που κρατάει το σπίτι τους, γεννάει και μεγαλώνει τα παιδιά τους, παλλακίδες, τις οποίες αποκτούσαν ή απήγαγαν, αλλά και εταίρες οι οποίες ήταν οι πιο αξιοσέβαστες και ακριβοπληρωμένες. Υπήρχαν βέβαια και οι πόρνες για τους πιο φτωχούς.[2]

Ο Δημοσθένης εξηγεί «ότι έχουν τις εταίρες για την ηδονή τους, τις παλλακίδες για την καθημερινή φροντίδα του σώματος και τις συζύγους για να δίνουν νόμιμα παιδιά και για να φροντίζουν με αφοσίωση τα σχετικά με το σπίτι».

  

Η κυρίαρχη συμβολική εικόνα της γυναίκας στην κλασσική κουλτούρα είναι αυτή ενός χωραφιού που οργώνεται και σπέρνεται. Εικόνα που συνδύαζε τα στοιχεία της ανισότητας, της διείσδυσης και της αντικειμενοποίησης. Η σπορά και το όργωμα χρησιμοποιείται στην τέχνη και στη λογοτεχνία ως μεταφορά της σεξουαλικής πράξης που έχει όμως σκοπό τη γέννηση νόμιμων παιδιών. Στον αντίποδα έχουμε το παιχνίδι που παραπέμπε στην απόλαυση.

Τα στερεότυπα για τη γυναίκα μοιάζουν με τα σημερινά σε αρκετά σημεία. Τα νάζια, τα παρακάλια, η γκρίνια, η φιλαρέσκεια. Επίσης ο φόβος έκανε μια γυναίκα πιο ελκυστική. Όταν ο Οράτιος πλησιάζει τη Χλόη αυτή το βάζει στα πόδια «σαν ελαφάκι». Η άσκηση βίας σε κάποιες περιπτώσεις αποτελούσε μέρος του παιχνιδιού. Ωστόσο, υπάρχει μια αντίφαση: από τη μια οι γυναίκες είναι παθητικές και τρομαγμένες κι από την άλλη αχόρταγες και ακόρεστες.

Άλλωστε, πολλά κείμενα με συμβουλές για τον έρωτα που γράφτηκαν στην αρχαιότητα από γυναίκες πιστεύεται ότι είναι έργα ανδρών με γυναικείο ψευδώνυμο επειδή το σεξ θεωρείτο γυναικεία έγνοια. Σ’ αυτά διαβεβαιώνουν ότι όσα έγραφαν αντικατόπτριζαν τις γυναικείες επιθυμίες ενώ στην πραγματικότητα επρόκειτο γι’ αυτά που ήθελαν οι άνδρες να θέλουν οι γυναίκες. Απ’ όσο ξέρουμε άνδρες ήταν και όσοι ερεύνησαν την επιστήμη του οργασμού. Ο Ιπποκράτης, πρώτος, περιέγραψε τον γυναικείο και γνώριζε ότι οι σπόροι του καρότου εμπόδιζαν ή και ακόμη διέκοπταν την εγκυμοσύνη. Το πιο περιζήτητο αντισυλληπτικό όμως, ήταν το σίλφιο, που επίσης ανακαλύφθηκε από τους Έλληνες στις ακτές της Βόρειας Αφρικής, τον 7ο αιώνα π.Χ.

Οι γυναίκες στη μινωική Κρήτη αποτελούσαν εξαίρεση καθώς έπαιζαν πολύ σημαντικό ρόλο στην κοινωνία. Ήταν ιέρειες, υφάντριες, τεχνίτριες, έμποροι, διηύθυναν βιοτεχνίες, έπαιρναν μέρος σε αθλητικές εκδηλώσεις και στα τοπικά συμβούλια. Στις τοιχογραφίες απεικονίζονται με έντονη σεξουαλικότητα, ζωηρά χρώματα, υπέροχες, όλο χάρη κινήσεις και απαράμιλλη ομορφιά.

Και στη Σπάρτη γενικά οι γυναίκες ήταν πιο ελεύθερες. Μπορούσαν να σπουδάζουν, έπαιρναν μέρος σε αθλητικούς αγώνες, είχαν κληρονομικά δικαιώματα κι ένα βαθμό σεξουαλικής ελευθερίας.

Η σκέψη των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων βέβαια, διατηρεί την ενότητα του ανθρώπινου είδους, σε δύο όμως εκδοχές: τη γυναικεία, πιο αδύναμη και ανολοκλήρωτη και την ανδρική, πιο ολοκληρωμένη μορφή του είδους. Ο Αριστοτέλης αντιπαραθέτει τον άνδρα που είναι ενεργητικός, δημιουργός της ζωής και της σκέψης, φωτεινός, ξερός, με τη γυναίκα που είναι σκοτεινή, υγρή, κρύα και παθητική. Ο άνδρας είναι ο ήλιος, η γυναίκα το φεγγάρι. Θα μπορούσαμε να δούμε σ’ αυτή την αριστοτελική αντιπαράθεση μια διάκριση ανάμεσα στο έλλογο, απολλώνιο στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης που αποδίδεται στον άνδρα και το πιο ζωικό, ενστικτώδες, διονυσιακό στοιχείο που εκπροσωπείται από τη γυναίκα.

Παρόλες τις διακρίσεις, όποια κι αν είναι η θέση τους στην κοινωνία, οι Έλληνες, άνδρες και γυναίκες οφείλουν να έχουν αγάπη και αλληλοσεβασμό, όπως και να διδάσκονται ο ένας από τον άλλο.

Η αλήθεια είναι πάντως, ότι στην ιστορία δεν έμειναν οι πιστές και ενάρετες γυναίκες αλλά μερικές έξυπνες και καλλιεργημένες εταίρες…

(βλ.«Η δίκη μιας εταίρας», Ντεμπρα Χαμέλ και «Ηθικά Νικομάχεια», Αριστοτέλης -καθώς το προνόμιο που αποδίδεται στην αγάπη εαυτού ως στήριγμα στην αγάπη για τον άλλο ξεκινά, από φιλοσοφικής απόψεως, απ’ αυτόν).

[1] «Η διπλή φλόγα», Οκτάβιο Παζ, εκδ. Εξάντας

[2] Οι πόρνες του 4ου π.Χ. αιώνα γνωστοποιούσαν τις υπηρεσίες τους στερεώνοντας καρφιά στις σόλες των σανδαλιών τους που σχημάτιζαν ερωτικά μηνύματα –π.χ. «ακολούθει» - τα οποία καθώς περπατούσαν άφηναν αποτυπώματα στους χωμάτινους δρόμους ώστε κάθε ενδιαφερόμενος να μπορεί να ακολουθήσει τη διαδρομή και να τις βρει.

[3] Οι Αρχαίοι Έλληνες αγαπούσαν πολύ ένα τυχερό παιχνίδι που το έλεγαν κότταβο και μ’ αυτό προέβλεπαν το μέλλον των εραστών. Το έπαιζαν κατά τη διάρκεια των συμποσίων. Στον κότταβο έκαναν μια ψευτοσπονδή, δηλαδή έχυναν λίγο κρασί σ’ ένα μεταλλικό σκεύος που ήταν τοποθετημένο λίγο πιο πέρα, δεν μνημόνευαν όμως το όνομα του θεού αλλά του αγαπημένου προσώπου, και αν το κρασί έπεφτε μέσα στο σκεύος ήταν καλός οιωνός για τον επίδοξο εραστή. Αυτό το παιχνίδι, με ρίζες στη Σικελία, ήταν πολύ δημοφιλές στις παρέες των νεαρών Αθηναίων και δεν ήταν καθόλου μια περαστική μόδα αφού η γλώσσα εμπλουτίστηκε με πλήθος λέξεων με την ίδια ρίζα.

The ports of ancient Rhodes

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

In 408 BC with the settlement of the three cities of Lindos, Ialyssos and Kamiros was created in the northern part of the island, the city of Rhodes. After the campaign of. Alexander and the foundation of Alexandria in 331 BC, the city - state of Rhodes, reason and its geographic location and the Navy he became one of the most important commercial centers of the Mediterranean. Democratic and neutral, between the monarchies of M. Alexander's successors, continues to rise until the first decades of the 2nd BC century.

Ancient Rhodes had a total of 7 ports, their position was such that they can be treated all weather conditions protecting the fleet and at the same time served as transport and trade in from all directions.

Κυκλικό Νεώριο

The broader and more colorful description for the ports of Rhodes is located on Aelius Aristides, sophist and rhetorician of the 2nd century AD The text certainly refers to an earlier period, the period of naval of Rhodes, in the Hellenistic period.

"As you enter immediately appear harbors so many and of such size, spreading to the sea stone piers by accepting vessels from Ionia and Caria, Egypt, Cyprus and Phoenicia, as being intended each to receive ships from different town, not close to the ports are the dockyards (dockyard warships, arcades near the port where kept utensils and objects of warships) as there were any, when the Rhodians were thalassocrats ... "

On ports and port facilities of Rhodes, Strabo in Geographica observes the following:

"The city of Rhodes is located on the eastern cape of the island. It stands out so much with ports, roads, walls and other structures, so I can not find another similar course of any of the best ... From the dockyards some are hidden and forbidden to many. Punishable by death whoever the spy or get in ... "

The northernmost port the "Little Limin 'in today Mandraki was the military port which was closed with chains and was separated from the rest of the city, while at the forbidden with death penalty facilities the entry of foreigners. Further south there was the "Limin Grand", the largest and most organized port since ancient times until today, while further south was the port "Acadia" as it was called in medieval times, which used to moor ships when there was overcrowding in other ports.

It is worth noting that in ancient times the coast penetrated further inland than today and port facilities spread out along it. Thus, the capacity of ports was much larger than the current.

Τα λιμάνια της Αρχαίας Ρόδου

ENGLISH

Γκραβούρα του 1480 μ.Χ. που αναπαριστά ένα από τα Λιμάνια της Ρόδου.

Το 408 π.Χ. με τον συνοικισμό των τριών πόλεων Λίνδου, Ιαλυσού και Καμείρου δημιουργήθηκε στο βόρειο άκρο του νησιού η πόλη της Ρόδου. Μετά την εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου και την ίδρυση της Αλεξάνδρειας το 331 π.Χ, η πόλη – κράτος της Ρόδου, λόγο και της γεωγραφικής θέσης της και του ναυτικού της εξελίχθηκε σε ένα από τα σπουδαιότερα εμπορικά κέντρα της Μεσογείου. Δημοκρατική και ουδέτερη, ανάμεσα στις μοναρχίες των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου, συνεχίζει την ανοδική της πορεία μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 2ου π.Χ. αιώνα.

Αποφασιστικός παράγοντας για την επιλογή της θέσης της πόλης της Ρόδου ήταν η ύπαρξη όρμων στο βορειοανατολικό άκρο του νησιού. Στην ανατολική πλευρά ανοίγονταν τρεις φυσικοί όρμοι τους οποίους οι κάτοικοι μετέβαλαν με μεγάλα τεχνικά έργα σε οχυρωμένα λιμάνια.

Η αρχαία Ρόδος είχε συνολικά 7 λιμάνια, η θέση τους ήταν τέτοια ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζονται όλες οι καιρικές συνθήκες προστατεύοντας τον στόλο τους και συγχρόνως να εξυπηρετούνται οι μεταφορές και η κίνηση του εμπορίου από όλες τις κατευθύνσεις.

Κυκλικό Νεώριο

Η εκτενέστερη και παραστατικότερη περιγραφή για τα λιμάνια της Ρόδου βρίσκεται στον Αίλιο Αριστείδη, σοφιστή και ρήτορα του 2ου αιώνα μ.Χ. Το κείμενο αναφέρεται βέβαια σε προγενέστερη περίοδο, στην περίοδο της θαλασσοκρατίας των Ροδίων, κατά τους ελληνιστικούς χρόνους.

«Καθώς εισέρχεσαι αμέσως φαίνονται τα λιμάνια τόσα πολλά και τέτοιου μεγέθους, απλώνοντας στο πέλαγος λίθινες προβλήτες δεχόμενα πλοία από την Ιωνία, καθώς και από την Καρία, την Αίγυπτο, την Κύπρο και τη Φοινίκη, σαν να είναι προορισμένο το καθένα να υποδεχθεί πλοία από διαφορετική πόλη, κοντά δε στα λιμάνια είναι τα νεώρια (ναύσταθμοι των πολεμικών πλοίων, στοές κοντά στο λιμάνι όπου φυλάσσονταν σκεύη και αντικείμενα των πολεμικών πλοίων) όσα και όποια ήσαν, όταν οι Ρόδιοι ήσαν θαλασσοκράτορες…»

Σχετικά με τα λιμάνια και τις λιμενικές εγκαταστάσεις της Ρόδου, ο Στράβων στα Γεωγραφικά του παρατηρεί τα εξής:

«Η πόλη των Ροδίων βρίσκεται στο ανατολικό ακρωτήριο του νησιού. Ξεχωρίζει τόσο πολύ με τα λιμάνια, τους δρόμους, τα τείχη και τις άλλες κατασκευές, ώστε δεν μπορώ να βρω άλλη όμοια της ασφαλώς καμιά καλύτερή της… Από τα νεώρια μερικά είναι κρυφά και απαγορευμένα στους πολλούς. Τιμωρείται με θάνατο όποιος τους κατασκοπεύει ή μπει μέσα…»

Το βορειότερο λιμάνι ο «Μικρός Λιμήν» στο σημερινό Μαντράκι, ήταν το πολεμικό λιμάνι το οποίο έκλεινε με αλυσίδες και ήταν αποχωρισμένο από την υπόλοιπη πόλη, ενώ στις εγκαταστάσεις του απαγορευόταν με ποινή θανάτου η είσοδος των ξένων. Νοτιότερα βρισκόταν ο «Μέγας Λιμήν», το μεγαλύτερο και πιο οργανωμένο λιμάνι από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ενώ ακόμη νοτιότερα βρισκόταν το λιμάνι «Ακαντίας» όπως ονομαζόταν από τα μεσαιωνικά χρόνια, το οποίο χρησιμοποιείτο για να αράζουν πλοία όταν υπήρχε συνωστισμός στα άλλα λιμάνια.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στην αρχαιότητα η ακτή εισχωρούσε περισσότερο στην ενδοχώρα από όσο σήμερα και οι λιμενικές εγκαταστάσεις απλώνονταν κατά μήκος της. Έτσι, η χωρητικότητα των λιμανιών ήταν αρκετά μεγαλύτερη σε σχέση με την σημερινή.

The Timeless woman of Thera - The Greek of beauty

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

Young volunteers represent the women of the frescoes of Akrotiri, with theatrical dramatizations and choreographies illuminating exquisite women of the 17th century BC

«Η Διαχρονική γυναίκα της Θήρας - Η Ελληνίδα του Κάλλους»

ENGLISH

Νεαρές εθελόντριες αναπαριστάν τις γυναίκες των τοιχογραφιών του Ακρωτηρίου της Θήρας, με θεατρικές δραματοποιήσεις και χορογραφίες φωτίζοντας εξαίσια τις γυναίκες του 17ου αιώνα π.Χ.

Γάμος στην Αρχαία Ελλάδα